SPÓR O „MARITAINIZM”

Kryzys Action Française odegrał poważną rolę w ukształtowaniu się postawy Maritaina, która znalazła dobitny wyraz w Humanizmie integralnym (1936). Maritain potraktował ten kryzys nie tylko jako odżegnanie się Kościoła od nazbyt ścisłych związków z monarchistyczną, nacjonalistyczną prawicą, ale także jako kryzys klerykalizmu politycznego. W każdym bądź razie od czasu potępienia Action Française Maritain akcentuje coraz mocniej potrzebę wyraźnego odróżnienia „porządku doczesnego”, czyli porządku cywilizacji, kultury i polityki, od „porządku duchowego”, w którym mieszczą się właściwe cele religii. Oczywiście, nie domaga się uniezależnienia działalności politycznej od religii. Działalności tej przypisuje jednakże względną autonomię i przeciwstawia się „utopii teokratycznej”, czyli integrystycznej koncepcji bezpośredniego zaangażowania się Kościoła w sprawy doczesne i „przyporządkowania” go określonej partii politycznej.

Humanizm integralny był jednym z pierwszych powodów burzy wokół filozofii Maritaina. Innym, bodajże ważniejszym powodem było jego zaangażowanie polityczne w okresie wojny domowej w Hiszpanii. „Niech się zabija, jeśli uważa się, że należy zabijać w imię porządku społecznego czy w imię narodu: jest to już dość okrutne: niech się nie zabija w imię Chrystusa Króla” – pisał wtedy Maritain i odmówił uznania wojny prowadzonej przez Franco za „wojnę świętą”. Zrozumiałe jest, że prawica katolicka, zaangażowana po stronie faszyzmu hiszpańskiego, nie mogła znieść u filozofa chrześcijańskiego tego rodzaju stanowiska. Godziło ono, w jej mniemaniu, w podstawy kościelnej polityki. A że polityka wiąże się, a przynajmniej powinna wiązać się z teorią, podjęto również krytykę filozofii politycznej Maritaina. Nazwisko jego staje się ośrodkiem nieustających sporów. Nie stanowi to wszakże przeszkody dla coraz szerszego oddziaływania filozofii Maritaina na intelektualne środowiska katolickie. W wielu krajach europejskich i w obu Amerykach rozwijają ożywioną działalność liczne grona jego przyjaciół i zwolenników. Oni to poświęcili Maritainowi specjalne numery „The Thomist” (New York, 1943), „A Ordem” (Brazylia, 1946), „Revue Thomiste” (Jacques Maritain, son oeuvre philosophique, Paris 1948) Recherches et débats (Paris, 1957). Ale adwersarze Maritaina spośród katolików wykazują nie mniejszą aktywność. Sam tylko J. Meinvielle zużył na obalenie „mari- tainizmu” ponad tysiąc stron petitu. „Maritainizm” jest to – jego zdaniem – „błąd potępiony zdecydowanie w encyklikach „Mirari Vos”, „Quanta Cura” i w „Charte du Sillon”.

Inni przeciwnicy Maritaina, choć nie okazali się tak płodnymi polemistami jak J. Meinvielle, to jednak nierzadko wcale mu nie ustępują w ostrości swych ataków na „maritainizm”. Przykładem może być choćby A. Messineo S. J., który w „Civilta Cat- tolica” (1. Sept. 1956) odmawia „humanizmowi integralnemu” Maritaina miana „humanizmu z istoty swej chrześcijańsKiego”, i zarzuca Maritainowi ześlizgiwanie się na pozycje ateistycznego humanizmu. Natomiast jeden z przedwojennych krytyków, J. Desclausais (Primauté de l’Etre), przypisuje Maritainowi imponującą kolekcję herezji, a mianowicie: manicheizm, monofizytyzm, monizm społeczny, idealizm (w sensie idealizmu subiektywnego), ewoluejonizm, angelizm, monoteizm, nihilizm, fideizm.

Odpierając ataki integrystów, zwolennicy Maritaina podkreślają z jednej strony absolutną wierność swego mistrza wobec tradycji tomistycznej, a z drugiej – twórczy charakter jego filozoficznych dociekań (Lacombe, Naudon de La Sotta). Maritain jest dla nich tym, który nauczył filozofów katolickich, że „można połączyć niezłomną prawo- wierność z namiętnym umiłowaniem swoich czasów” (O. Danielou S. J.). Zajmuje on bowiem „pozycję między tradycją a aktualnością” (Simonsen).

Co się tyczy samego Maritaina, to uważa się on za „najmniej godnego ucznia” świętego Tomasza. Ale jego zdaniem „tomizm ma przeciw sobie lenistwo i rutynę, częstą z natury u tych, którzy wyznają scholastykę wypróbowaną przez wieki”.

Filozofia Maritaina, a w szczególności jego personalizm, którego kilka idei pragniemy poniżej przedstawić, ma być w intencjach autora próbą wolnego od rutyny, ale zgodnego z duchem tomiz- mu rozwiązania kluczowych problemów współczesnej cywilizacji.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>