Prace teoretyczne Parsonsa

Nie trzeba szczególnej bystrości, by sklasyfikować wczesne prace teoretyczne Parsonsa jako kontynuację tej wersji weberyzmu, którą rozwijał Znaniecki. W Ogólnej teorii działania Parsons przyjmuje za układ odniesienia świadome czynności ludzkie, w które działający osobnicy wkładają określone znaczenia. Parsons stara się skonstruować jak gdyby „mapę pojęciową” dla analizy wszelkiego działania jednostkowego – wykaz problemów, które powinny być zbadane w toku analizy każdej czynności ludzkiej. Parsons buduje „siatkę kategorii”, której celem ma być pełna charakterystyka każdego aktu społecznej czynności: charakterystyka rozumiana głównie jako sklasyfikowanie owego działania, Parsonsa nie interesuje kontekst kulturowo-historyczny analizowanych czynności: interesuje go czynność jako taka, stanowiąca zamkniętą całość i jako całość samowystarczalna z analitycznego punktu widzenia. Wprowadzane przez Parsonsa pary charakterystyk mają służyć segregacji rozmaitych spotykanych w społeczeństwie czynności jednostkowych. Ta segregacja jest racją bytu teorii: kompletność klasyfikacji jest sprawdzianem przydatności teorii socjologicznej, która dostarcza tej klasyfikacji narzędzi pojęciowych.

Te czynności jednostek ludzkich, które mają być przedmiotem analizy i klasyfikacji, pojmuje Parsons, podobnie jak Znaniecki, jako „czyjeś świadome zjawiska”. Jak to plastycznie przedstawia Edward C. Devereux Jr. „tam, gdzie inni mówią o organizmie i środowisku, Parsons powiada o aktorze i sytuacji. Gdy inni mówią o zachowaniu i reakcji, Parsons powiada o działaniu.

Każde działanie jest zachowaniem, ale nie wszelkie zachowanie jest działaniem

Jeśli patrzymy na lot mola ku świecy po prostu jak na mechaniczną reakcję organizmu na bodziec światła – mamy do czynienia z zachowaniem, lecz nie z działaniem. Z drugiej strony, gdybyśmy rozpatrywali jakiś subiektywny proces orientacji jako zasadnicze ogniwo łańcucha (…) gdyby, na przykład, mól rozumował: «Jakie to miłe światło. Chciałbym się do niego zbliżyć. Pofrunę wprost w jego kierunku tak szybko, jak tylko potrafię (…)» – mielibyśmy do czynienia z działaniem (…). Cała teoria (Parsonsa) opiera się na założeniu, że istnieją obszerne rejony ludzkiego postępowania, które istotnie kwalifikują się jako działania, i że one właśnie stanowią ten rodzaj zachowań, które w sposób najbardziej uzasadniony stanowią przedmiot zainteresowań socjologa” Innymi słowy, Parsons interesuje się w swej teorii tylko takim działaniem, w którym aktor (osobnik działający) konstruuje „mapę poznawczą” sytuacji, w jakiej się znajduje, ocenia i wartościuje tę sytuację ze względu na rozmaite cele, interesy i standardy normatywne: owa sytuacja interesuje socjologa w końcu jako pewna sensowna konfiguracja, istniejąca w świadomości autora: jej elementy interesują socjologa nie same przez się, lecz wyłącznie jako obiekty pożądania lub niechęci, jako przeszkody, które chce się obalić, lub warunki, które aktor akceptuje, czy jako środki, którymi aktor ma zamiar się posługiwać dla osiągnięcia swego celu. „Rzeczywistością społeczną” dla socjologa jest więc w istocie świat psychiczny działających osobników, ich cele i oceny, definicje i wartości: faktyczne obserwowalne zewnętrznie czyny i zachowania osobników są tylko swoistą fasadą, przez którą socjolog musi przeniknąć, by dociec do rzeczywistego obiektu swych zainteresowań. Mamy tu więc do czynienia z dość przejrzyście sformułowaną dyrektywą idealizmu metodologicznego. Socjolog bada zachowania osobników ludzkich tylko jako czyny skierowane ku pewnym subiektywnie formułowanym celom. Poszukiwanym przez socjologa sensem zachowań ludzkich są motywacje działających osobników, posiadające trzy aspekty: poznawczy, katetyczny (cathezis to tyle, co „przywiązanie do obiektów da- 1 E. C. Devereux Jr.: Parsons' Sociological Theory w: The Social Theories of Talcott Parsons, ed. by Max Black, Prentice Hall 1961 s. 20-21. jących zadowolenie i odrzucanie obiektów szkodliwych” ') i wartościujący, innymi słowy, motywacje, które obejmują rozpoznanie i sklasyfikowanie obiektu przez działającego osobnika odpowiednio do jego interesów, ocenę tkwiących w nich możliwości uzyskania zadowolenia i wartościującą konfrontację poznawczych i katetycznych decyzji z innymi możliwościami. Jest więc socjologia Parsonsa w tym stadium swego rozwoju teorią ogólnych, niezależnych od miejsca i czasu psychicznych warunków wszelkiego świadomego działania jednostki ludzkiej. Jest zarazem wykreśleniem z programu dociekań socjologicznych wszelkich zjawisk społecznych nie sprowadzających się do przeżyć i motywacji działających osobników, zjawisk „zobiektywizowanych” mimo swego świadomościowego aspektu. Teoria czynności Parsonsa stawia przed socjologiem zadanie zgłębiania motywacji działających osobników: programowo rezygnuje natomiast z wszelkich dociekań nad obiektywnym uwarunkowaniem działań i samych motywacji, nad tymi elementami kultury, które – mimo że są produktem działalności świadomych osobników ludzkich – występują wobec ludzi jako zewnętrzna „konieczność”, której naciski i wymogi są równie bezwzględne i nie liczące się z ludzkimi motywacjami, jak naciski rzeczywistości „przyrodniczej”. Środowisko społeczne interesuje Parsonsa tylko jako „sytuacja”, będąca przedmiotem doznań psychicznych i oceny działającego osobnika, A i analiza samego działania sprowadza się w istocie do opisu i klasyfikacji motywacji: zinterpretować działanie przyczynowo – to dla Parsonsa tyle, co wskazać i scharakteryzować tkwiące u jego podstaw motywacje.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>